Drie jaar geleden publiceert Gosse zijn reisverslag over de From Russia with Love-locaties in Istanboel. Dat doet hij naast in tekst ook op video. Het levert een prachtige verslag op uit het hart van de Turkse stad.

Ik weet nog dat Gosse zijn plannen voor het reisverslag met me deelde. Het enthousiasme druipt ervan af. In de video neemt Gosse je mee langs een aantal locaties uit de tweede James Bond-film From Russia with Love (1963).

Sean Connery speelt de rol van James Bond, 007 en krijgt als taak de Lektor te stelen. Deze Russische coderingsmachine geeft de Britten de kans om bij hun operaties mee te kijken en ze een stap voor te zijn.

Origineel artikel

Afgelopen week was ik met vakantie naar Istanboel. Alle voorbereiding tijdens de afgelopen weken kwam goed van pas, want natuurlijk bezocht ik daar een aantal James Bond-locaties. Hoewel ik ben gestopt bij een aantal plekken uit The World Is Not Enough (1999) en Skyfall (2012), stond From Russia with Love (1963) tijdens deze trip centraal.

Tijd en locaties

Hoewel Istanboel een grote stad is met meer dan 15 miljoen inwoners, liggen de meeste interessante locaties gelukkig dichtbij elkaar. Ik ben zo’n twee dagen bezig geweest om mijn favoriete plekken rustig te bezoeken, al kan ik je aanraden om wat langer te blijven als je niets wil overslaan. De meeste locaties zijn nog goed herkenbaar, al is het natuurlijk onvermijdelijk dat 60 jaar later het nodige is veranderd in de stad.

Veel locaties liggen in het historische centrum, in Eminönü of het naastgelegen district Fatih. Hier kun je bijvoorbeeld de schuilplaats van Rosa Klebb zien, de plek waar Krilencu wordt neergeschoten of de Hagia Sophia. Ook de Grote Bazaar is er te vinden. Een aantal locaties liggen op wat grotere afstand, zoals bijvoorbeeld het kasteel met de zeven torens, Yedikule. Al is Yedikule zeker een aanrader. Zelf ben ik niet langsgegaan bij Kız Kulesi (de Meisjestoren), maar ik kan me goed voorstellen dat ook die plek het bezoeken waard is. Mocht je meer willen weten over de locaties, lees dan deze artikelen of kijk de video bovenaan de pagina.

Locaties die niet in de video voorkomen

Helaas had ik niet de tijd om elke locatie in Istanboel te bezoeken. Zo heb ik de ondergrondse waterroute van Kerim Bey gemist en kan ik – zoals ik net al schreef – de Kız Kulesi nog niet van mijn lijstje afstrepen. Voor de Basilica Cisterne stond een lange rij in de brandende zon. Helaas hadden we geen kleine parasol bij ons en hadden we geen tijd om lang te wachten, maar hou hier rekening mee als je de basiliek ooit wil bezoeken. Wel ben ik op de Galatabrug geweest, waar Tatiana overheen loopt. Hoewel het uitzicht nog ongeveer hetzelfde is, is de brug zelf erg veranderd. Er zijn veel cafeetjes en je hebt een mooi uitzicht op de stad.

Ook met een bezoek aan de Kız Kulesi ben je waarschijnlijk één à twee dagdelen bezig. Ik weet niet hoe makkelijk het vervoer is, maar een tocht heen en terug op het water duurt toch vaak langer dan dezelfde afstand op het vaste land. Nu zit er tegenwoordig ook een restaurant in de toren, dus je zou je bezoek kunnen combineren met een lunch of diner.

Audi vs. Land Rover

Ik heb in Istanboel ook wat plekken uit Skyfall bezocht. Zoals het oude gebouw van de Deutsche Bank, dat tegenwoordig een hotel is. Dit is zowat het eerste shot van de film wat daadwerkelijk in de stad plaatsvindt. De portier van het hotel die ik sprak wist dat het een James Bond-locatie is. Hij vond het dan ook geen probleem als ik er een foto nam en ging zelfs even naar binnen. Iets verderop ligt ook het plein waar de Audi omver wordt gereden door de Land Rover, maar daar is weinig van te herkennen. Vooral omdat deze plek voor de film erg was aangekleed en de snelle actiescenes ervoor zorgen dat je weinig van het plein terugziet.

Een andere locatie komt niet uit de films, maar wel uit het boek From Russia, with Love (1957). Daarin rijdt Bond onder het Aquaduct van Valens door. Dit ligt tussen de plekken waar Krilencu wordt neergeschoten en de route die Tatiana neemt naar Rosa Klebb.

Productiedesign van Syd Cain

Het set-ontwerp voor deze film kwam van Syd Cain, omdat Ken Adam niet beschikbaar was vanwege verplichtingen voor Stanley Kubricks Dr. Strangelove (1964). Eerder werkte Cain voor Dr. No (1962) al aan de draak op wielen, al waren de producenten vergeten om zijn naam toe te voegen aan de title sequence. Als vergoeding kreeg hij daarom van Albert R. Broccoli een gouden pen. Zijn naam toevoegen aan de credits zou te veel geld kosten.

Voor From Russia with Love ontwierp hij een $ 150.000 kostende set voor een schaakwedstrijd, die het schaakbordmotief door de hele kamervloer herhaalde. Het plafond werd op kleinere schaal geverfd en later over het beeld heen geplakt, omdat het te duur zou zijn om echt te bouwen. Vreemd genoeg wordt Cain voor deze Bond-film Art Director genoemd en niet Production Designer. Hij werkte hierna aan meerdere James Bond-films en ontwierp talloze gadgets, waaronder Bonds aangepaste aktetas voor deze film en de giftige SPECTRE-schoen. Maar hij ontwierp bijvoorbeeld ook Ernst Stavro Blofelds Piz Gloria, Bonds magnetische polshorloge in Live and Let Die (1973) en het satellietwapen GoldenEye voor de gelijknamige film uit 1995.

Overige plekken die het bezoeken waard zijn

Kasteel Yedikule komt, behalve een snel shot als Bond en Kerim Bey naar het gypsykamp rijden, niet voor in de film. Toch is het leuk om binnen een kijkje te nemen. De binnenkant heeft veel weg van de set die werd nagebouwd op Pinewood Studios. Het kasteel zelf biedt een prachtig uitzicht over de stad en de Bosporus. Ook een gebied ten noorden van waar de Bond-films zijn opgenomen, Bebek, is erg leuk. Het is er heel groen en je kan nog veel gedecoreerde houten huizen vinden. Mocht jij of je familie iets buiten de Bond-bubbel willen doen, neem daar dan zeker een kijkje. Je hebt er veel lekkere lokale restaurantjes en met een beetje mazzel kun je er een bootje huren. Welke locaties je ook kiest, Istanboel is voor elke liefhebber van James Bond een aanrader!

Het bericht Opnieuw genieten: De locaties van From Russia with Love in video verscheen eerst op James Bond Nederland.

Hierboven de video van alle locaties in Istanboel. Laadt hij niet? Bekijk hem dan direct op YouTube.

Afgelopen week was ik met vakantie naar Istanboel. Alle voorbereiding tijdens de afgelopen weken kwam goed van pas, want natuurlijk bezocht ik daar een aantal James Bond-locaties. Hoewel ik ben gestopt bij een aantal plekken uit The World Is Not Enough (1999) en Skyfall (2012), stond From Russia with Love (1963) tijdens deze trip centraal.

Tijd en locaties

Hoewel Istanboel een grote stad is met meer dan 15 miljoen inwoners, liggen de meeste interessante locaties gelukkig dichtbij elkaar. Ik ben zo’n twee dagen bezig geweest om mijn favoriete plekken rustig te bezoeken, al kan ik je aanraden om wat langer te blijven als je niets wil overslaan. De meeste locaties zijn nog goed herkenbaar, al is het natuurlijk onvermijdelijk dat 60 jaar later het nodige is veranderd in de stad.

Veel locaties liggen in het historische centrum, in Eminönü of het naastgelegen district Fatih. Hier kun je bijvoorbeeld de schuilplaats van Rosa Klebb zien, de plek waar Krilencu wordt neergeschoten of de Hagia Sophia. Ook de Grote Bazaar is er te vinden. Een aantal locaties liggen op wat grotere afstand, zoals bijvoorbeeld het kasteel met de zeven torens, Yedikule. Al is Yedikule zeker een aanrader. Zelf ben ik niet langsgegaan bij Kız Kulesi (de Meisjestoren), maar ik kan me goed voorstellen dat ook die plek het bezoeken waard is. Mocht je meer willen weten over de locaties, lees dan deze artikelen of kijk de video bovenaan de pagina.

Locaties die niet in de video voorkomen

Helaas had ik niet de tijd om elke locatie in Istanboel te bezoeken. Zo heb ik de ondergrondse waterroute van Kerim Bey gemist en kan ik – zoals ik net al schreef – de Kız Kulesi nog niet van mijn lijstje afstrepen. Voor de Basilica Cisterne stond een lange rij in de brandende zon. Helaas hadden we geen kleine parasol bij ons en hadden we geen tijd om lang te wachten, maar hou hier rekening mee als je de basiliek ooit wil bezoeken. Wel ben ik op de Galatabrug geweest, waar Tatiana overheen loopt. Hoewel het uitzicht nog ongeveer hetzelfde is, is de brug zelf erg veranderd. Er zijn veel cafeetjes en je hebt een mooi uitzicht op de stad.

Ook met een bezoek aan de Kız Kulesi ben je waarschijnlijk één à twee dagdelen bezig. Ik weet niet hoe makkelijk het vervoer is, maar een tocht heen en terug op het water duurt toch vaak langer dan dezelfde afstand op het vaste land. Nu zit er tegenwoordig ook een restaurant in de toren, dus je zou je bezoek kunnen combineren met een lunch of diner.

Ik heb in Istanboel ook wat plekken uit Skyfall bezocht. Zoals het oude gebouw van de Deutsche Bank, dat tegenwoordig een hotel is. Dit is zowat het eerste shot van de film wat daadwerkelijk in de stad plaatsvindt. De portier van het hotel die ik sprak wist dat het een James Bond-locatie is. Hij vond het dan ook geen probleem als ik er een foto nam en ging zelfs even naar binnen. Iets verderop ligt ook het plein waar de Audi omver wordt gereden door de Land Rover, maar daar is weinig van te herkennen. Vooral omdat deze plek voor de film erg was aangekleed en de snelle actiescenes ervoor zorgen dat je weinig van het plein terugziet.

Een andere locatie komt niet uit de films, maar wel uit het boek From Russia, with Love (1957). Daarin rijdt Bond onder het Aquaduct van Valens door. Dit ligt tussen de plekken waar Krilencu wordt neergeschoten en de route die Tatiana neemt naar Rosa Klebb.

Productiedesign van Syd Cain

Het set-ontwerp voor deze film kwam van Syd Cain, omdat Ken Adam niet beschikbaar was vanwege verplichtingen voor Stanley Kubricks Dr. Strangelove (1964). Eerder werkte Cain voor Dr. No (1962) al aan de draak op wielen, al waren de producenten vergeten om zijn naam toe te voegen aan de title sequence. Als vergoeding kreeg hij daarom van Albert R. Broccoli een gouden pen. Zijn naam toevoegen aan de credits zou te veel geld kosten.

Voor From Russia with Love ontwierp hij een $ 150.000 kostende set voor een schaakwedstrijd, die het schaakbordmotief door de hele kamervloer herhaalde. Het plafond werd op kleinere schaal geverfd en later over het beeld heen geplakt, omdat het te duur zou zijn om echt te bouwen. Vreemd genoeg wordt Cain voor deze Bond-film Art Director genoemd en niet Production Designer. Hij werkte hierna aan meerdere James Bond-films en ontwierp talloze gadgets, waaronder Bonds aangepaste aktetas voor deze film en de giftige SPECTRE-schoen. Maar hij ontwierp bijvoorbeeld ook Ernst Stavro Blofelds Piz Gloria, Bonds magnetische polshorloge in Live and Let Die (1973) en het satellietwapen GoldenEye voor de gelijknamige film uit 1995.

Overige plekken die het bezoeken waard zijn

Kasteel Yedikule komt, behalve een snel shot als Bond en Kerim Bey naar het gypsykamp rijden, niet voor in de film. Toch is het leuk om binnen een kijkje te nemen. De binnenkant heeft veel weg van de set die werd nagebouwd op Pinewood Studios. Het kasteel zelf biedt een prachtig uitzicht over de stad en de Bosporus. Ook een gebied ten noorden van waar de Bond-films zijn opgenomen, Bebek, is erg leuk. Het is er heel groen en je kan nog veel gedecoreerde houten huizen vinden. Mocht jij of je familie iets buiten de Bond-bubbel willen doen, neem daar dan zeker een kijkje. Je hebt er veel lekkere lokale restaurantjes en met een beetje mazzel kun je er een bootje huren. Welke locaties je ook kiest, Istanboel is voor elke liefhebber van James Bond een aanrader!

Nog even dit…

Alles wat James Bond Nederland publiceert, gebeurt volledig op vrijwillige basis en non-profit. Wil je JBN steunen middels een donatie, dan komt dit volledig ten goede aan betere artikelen. Elke cent wordt direct geïnvesteerd in onze website. Doneren kan via het onderstaande bankrekeningnummer. We danken je hartelijk voor je gift.

NL55 RABO 0338 6331 46 ten name van Stichting James Bond Nederland

Het bericht From Russia with Love-locaties in 2023 (Istanboel) verscheen eerst op James Bond Nederland.

In deel 3/3 behandel ik de locaties in Istanboel uit de 19e en 23e James Bond-films, The World Is Not Enough (1999) en Skyfall (2012). Mocht je deel 1/3 of deel 2/3 nog niet hebben gelezen, dan kun je die hier vinden. Een aantal veelgebruikte Turkse woorden voor ‘straat’ zijn Caddesi en Sokak.

Kız Kulesi, de Meisjestoren

De iconische Meisjestoren, of Kız Kulesi in het Turks, staat trots op een eilandje aan de zuidelijke ingang van de Bosporus in Istanboel en kwam voor in twee James Bond-films. In From Russia with Love (1963) verschijnt hij kort in beeld wanneer Bond Tatiana ontmoet op een veerboot, met de toren zichtbaar op de achtergrond. In The World Is Not Enough speelt de Meisjestoren een centrale rol als basis voor het plan van Elektra King om Istanboel te vernietigen en haar concurrentie op de wereldwijde oliemarkt uit te schakelen.

De toren dient ook als gevangenis voor M. Elektra sluit M daar op na haar ontvoering in Kazachstan. Zonder dat de plaatselijke autoriteiten het weten, herbergt de toren ook een ondergrondse ruimte voor de Victor III-klasse kernonderzeeër die gestolen is door Renard. Die willen Elektra en hij gebruiken om Istanboel van de kaart te vegen.

Met een geschiedenis die teruggaat tot 408 voor Christus, heeft de Meisjestoren door de eeuwen heen verschillende doelen gediend, waaronder als vuurtoren en als controlepunt voor toegang tot de Bosporus door Perzische schepen. De toren, die in de Griekse en Byzantijnse periode bekend stond als de toren van Leander, werd in de twaalfde eeuw vergroot en heeft sindsdien verschillende wijzigingen ondergaan.

Tegenwoordig is de Meisjestoren een populair café en restaurant, dat bezoekers een spectaculair uitzicht op Istanboel biedt.

De opening van Skyfall

De derde James Bond-film met Daniel Craig opent met een achtervolging in Istanboel. Het gebouw waar Bond als eerste uitloopt is de oude Deutsche Orientbank en ligt in de wijk Eminönü. Het koloniale gebouw van de Deutsche Orientbank staat op het einde van de Sultan Hamamı Caddesi waar deze samenkomt met de Vakıf Hanı Sokak. Je kan het Flatiron Building-achtige gebouw op de hoek en de gouden art nouveau letters “Deutsche Orientbank” boven de ingang niet missen. Als Bond instapt bij Eve vervolgen ze hun weg op de Büyük Postane Caddesi.

Na de Vakıf Hanı Sokak enkele meters naar het westen is de toegang tot de kruidenmarkt van Istanboel. Hier, maar vooral op het open plein tussen de markt en de Yeni Cami (Nieuwe Moskee) in het noorden, werden de schietscènes met Bond en Patrice opgenomen. Voor de opnames had het productieteam Eminönü flink geprepareerd. Hoewel de wijk al behoorlijk vol stond met ezelskarren, kleine kiosken en straatverkopers, vulde het team de straten met nog meer kraampjes. Ook werd een replica van een oude Ottomaanse fontein gebouwd.

Ondanks zijn naam is de Nieuwe Moskee een historisch juweeltje uit de 16e eeuw, waarvan de bouw in 1665 werd voltooid. Gelegen aan de oevers van de Gouden Hoorn in de buurt van de Galatabrug, is dit architectonische meesterwerk ongetwijfeld een van de kroonjuwelen van Istanboel.

De achtervolging op de motor

Bond en Eve gaan richting Hobyar, Findikçi Remzi Sodak met de Seyhülislam Hayri Efendi Caddesi als de weg op de achtergrond. In het echt leidt deze weg hen terug naar dezelfde plek waar Bond in het begin van deze achtervolging bij Eve instapte! Uiteindelijk rijden Bond en Patrice bij de poort achter 3 Tarakçılar Caddesi zogenaamd het dak van de Grote Bazaar op.

Op het dak van de Grote Bazaar

Als je gewoon een glimp wil opvangen van het dak waarop Bond Patrice achtervolgt, vraag het dan aan de handelaren van de enorme tapijtwinkel náást de Kapalıçarşı Kılıççılar Kapısı aan de oostelijke ingang van de Bazaar. Hun winkel met meerdere verdiepingen ligt net buiten de echte Bazaar en reikt tot boven de overdekte markt. Vanaf het hoogste niveau, mogelijk alleen open als je het vriendelijk vraagt, heb je een mooi uitzicht door het raam.

Voor het echte werk moet je echter op zoek naar het bureau van de Bazaaradministratie. Het zit in een kleine patio aan een heel smal steegje genaamd Kürkçüler Çarşısı. Het steegje loopt langs de zuidelijke grens van de Bazaar, de binnenplaats met het bureau is halverwege. Je kan ook beveiligingspersoneel of winkeleigenaren de weg vragen. Als je de binnenplaats vanaf Kürkçüler Çarşısı betreedt, is het kantoor aan de rechterkant op de eerste verdieping. Vanaf daar is het mogelijk om het dak te betreden – maar natuurlijk zijn daar mensen aan het werk en heb je hun toestemming nodig.

Om de scène op het dak te filmen moest het productieteam de dakpannen van de bazaar vervangen door rubberen tegels om schade te voorkomen en de veiligheid van de stuntcrew te garanderen. Uiteindelijk betreedt Bond de Bazaar bij Merim Pırlanta, een juwelierszaak, met een sprong door een raam. De plaats zit naast het Zincirli Han, de schuilplaats van Klebb in From Russia with Love, in het noordoosten van de Bazaar.

Als je de Bazaar betreedt vanaf Eminönü, waar een deel van Skyfalls actie plaatsvond, moet je omhoog lopen en de markt vanuit het noorden betreden. Daar vind je zowel Zincirli Han (de schuilplaats van Rosa Klebb in From Russia with Love) als het raam waar Daniel Craig doorheen reed.

De tweede reis van Ian Fleming naar Istanboel

In deel 1/3 schreef ik hoe Ian Flemings eerste bezoek aan Istanboel veel indruk op hem maakte. De gewelddadige nacht van 6 op 7 september 1955 zorgde ervoor dat zijn plannen van die reis werden aangepast, wat resulteerde tot een ontmoeting met de man die de basis zou vormen voor Darko Kerim/Kerim Bey. Acht jaar later bezocht Fleming de stad voor een tweede en laatste keer, tijdens de opnames van de film From Russia with Love. Lijdend aan een hartkwaal, was Ian een tenger figuur die zichzelf langzaam over de kasseien van de stad worstelde. Af en toe pauzerend om uit te rusten op een jachtstoeltje.

(Artikel gaat verder onder de foto)

Op locatie nam het filmteam heel wat foto’s van Ian. Op de bovenstaande foto staat hij in een straat met de naam Tavuk Pazari, voor de Nuruosmaniye-moskee. Die straat leidt naar de toegangspoort van de Grote Bazaar. Als Bond in de film wordt teruggereden naar zijn hotel, rijden ze precies langs de plek waar Fleming moet hebben gestaan toen de foto werd genomen. Dit is nog steeds de hoofdingang van de bazaar, hoewel er geen parkeerplaatsen meer zijn voor de moskee en het verkeer tegenwoordig beperkt is.

“Cubby” Broccoli, producent van de Bond-films, schreef in zijn autobiografie dat Fleming in Londen weinig van zichzelf liet zien, maar dat hij in Istanboel in zijn element was. “In Turkije was hij zijn ware ik en niet de gereserveerde man die hij in Londen was. Hij hield van de geluiden, de kruidige geuren, de bazaars, de straathandelaren en de buikdanseressen. Vooral de buikdanseressen.”

Bronnen: Hunting Bond, James Bond Locations en ReelStreets. Met dank aan Merlijn Kuiper van Bondesque Magazine.

Nog even dit…

Alles wat James Bond Nederland publiceert, gebeurt volledig op vrijwillige basis en non-profit. Wil je JBN steunen middels een donatie, dan komt dit volledig ten goede aan betere artikelen. Elke cent wordt direct geïnvesteerd in onze website. Doneren kan via het onderstaande bankrekeningnummer. We danken je hartelijk voor je gift.

NL55 RABO 0338 6331 46 ten name van Stichting James Bond Nederland

Het bericht Locatie: Istanboel 3/3 verscheen eerst op James Bond Nederland.

In deel 2/3 behandel ik de locaties in Istanboel uit de tweede James Bond-film, From Russia with Love (1963). Mocht je deel 1/3 nog niet hebben gelezen, dan kun je die hier vinden. Een aantal veelgebruikte Turkse woorden voor ‘straat’ zijn Caddesi en Sokak.

De wandeling van Tania

Voordat Bond überhaupt aankomt in Istanboel zien we eerst een gesprek tussen Tatiana Romanova en haar vriendinnen. Dit speelt zich af voor het consulaat van Sovjet-Rusland. Het adres hiervan is Halaskargazi Caddesi 161 en te herkennen aan de Sisli-moskee op de achtergrond.

Ze vervolgt haar route op een stenen trap, op de achtergrond is de Şep Sefa Hatun-moskee bij de Atatürk Boulevard goed te zien. Deze locatie is te vinden in de Zeyrek-buurt van de wijk Eminönü op het schiereiland dat het oude Istanboel vormt. Men kan zich voorstellen dat dit echt de buitenwijken van de stad waren ten tijde van de opnames in 1963. Vandaag ligt dit pad echter in een vrij druk deel van Istanboel, vlak naast de grote Atatürk Boulevard die dwars door het Fatih-district loopt van de zuidelijke oever van de Zee van Marmara tot aan de Gouden Hoorn. Dat betekent dat ze waarschijnlijk op de verhoogde stoep van Itfaiye Caddesi loopt. Bijzonder aan deze locatie is dat hij er nog steeds onaangeroerd staat. De stenen muur heeft de anders zo omvangrijke herinrichting overleefd.

Het pad wat Tania oploopt © 2015 Bond Locations

Afgezien van de bomen is er niet veel veranderd. Een paar meter hoger op het stenen pad ontmoet Tania een politieagent. Ze vraagt hem naar het adres van Klebbs kantoor. Hij wijst haar naar een huis in een klein straatje. Een paar van de huizen die achter Tania en de politieman zichtbaar zijn, zijn tegenwoordig verdwenen. Maar een van de grote huizen, in de film te zien aan de linkerkant, kan worden geïdentificeerd.

De straat waarnaar de politieman Tania stuurt ligt hier direct naast. De oude stenen bestrating is weliswaar veranderd, maar het is nog steeds herkenbaar. Dit steegje is het begin van de grotere straat Ibadethane Sokak die dit steegje kruist. Gelukkig lijken de stenen muur en de oude huizen gespaard te zijn gebleven bij de herinrichting van dit gebied, maar achter de stenen muur, ooit onderdeel van een huis, ligt een soort braakliggend terrein. Hopelijk betekent de exploitatie van dit perceel niet de afbraak van de ruïnes die er nog staan.

De steeg met de politieagent © 2015 Bond Locations

Je bereikt de locatie het gemakkelijkst als je de Atatürk Boulevard in noordelijke richting afloopt. Als je begint in de wijk Sültanahmet, bij de Hagia Sophia, kun je de tram nemen langs de Ordu Caddesi, tot het tramstation Aksaray. Daar kruist de Ordu met de Atatürk Boulevard. Als je deze grote boulevard afloopt, loop je na een paar honderd meter ook langs het aquaduct van Valens. Een van de belangrijkste bezienswaardigheden van de stad. Zo’n driehonderd meter na het aquaduct vind je Tania’s pad aan je linkerhand.

Dit Romeinse aquaduct was de belangrijkste watervoorziening van Constantinopel. Het werd voltooid door de Romeinse keizer Valens in de late 4e eeuw na Christus. Het aquaduct leverde ook water voor de Basilica Cisterne, de plaats waar Bond en Kerim Bey later in de film de boot nemen naar het Russische consulaat.

Het huis van Klebb

Een van de meest fascinerende Bond-locaties in heel Istanboel moet wel het huis zijn waar zich het geheime kantoor van kolonel Klebb bevindt. In de overtuiging dat Klebb het hoofd van de Sovjet-inlichtingendienst is, wordt Tatiana Romanova gedwongen Bond naar Istanboel te lokken. Het huis met de kleine binnenplaats staat op een zeer onverwachte plaats, namelijk in de Grote Bazaar.

Deze karakteristieke huizen met een binnenplaats in het midden worden Hans genoemd en maken deel uit van de klassieke architectuur van Istanboel. De Hans fungeerden eeuwenlang als herbergen voor reizende kooplieden. Hier konden ze zaken doen en overnachten. Het is niet verwonderlijk dat er zoveel Hans in de bazaar te vinden zijn, want de Grote Bazaar is door de eeuwen heen een belangrijk knooppunt geweest voor deze reizende kooplieden. Meestal bestonden de Hans uit een binnenplaats met een fontein in het midden, net als deze Han in de film. Vaak was er een aangrenzende keuken of theehuis.

De bazaar is een doolhof waarin je gemakkelijk kunt verdwalen. Maar de Zincirli Han die in de film te zien is, is gelukkig goed aangegeven.

“Can I borrow a match?”

Tegenwoordig komen reizigers in Istanboel aan op de gemoderniseerde luchthaven Istanboel Atatürk. Toen James Bond in 1963 in Istanboel landde, heette de kleine luchthaven nog Yesilköy, vernoemd naar het gebied eromheen. 007 komt aan bij wat toen de binnenlandse aankomsthal was en nog steeds is. Behalve de communicatietoren op het dak is er tegenwoordig weinig meer te herkennen van deze plek.

Als 007 door zijn chauffeur richting het centrum van Istanboel in wordt gereden, passeert hij een aantal prachtige uitzichten, waarvan de meeste sinds 1963 veranderd zijn.

Bond en zijn chauffeur volgen de Topkapi Edirnekapi Yolu, met de Mihrimah Sultan-moskee op de achtergrond. Dat is een (tegenwoordig verdwenen) weg buiten de stadsmuren die Edirnekapı met Topkapı verbindt. Langs deze voormalige weg vind je de resten van de oude verdedigingsmuur van de stad, ook kort zichtbaar in de film. De auto’s rijden uiteindelijk het hart van de stad in bij de Soğuk Çeşme Sokak 11, richting Alemdar Caddesi. Aangezien deze laatste locaties niet te combineren zijn in een directe route naar het einddoel van Bond, kan men alleen maar aannemen dat de locaties puur vanwege hun schoonheid zijn gebruikt.

Rijdend over de Mollafenari No. Ç. Nuruosmaniye Caddesi in Fatih, komt Bond aan bij de Nuruosmaniye-moskee (links in beeld op de film). De Rolls Royce parkeert daar voor de moskee waarna Bond en de zoon van Kerim uitstappen. Ze lopen onder de boog door aan de oostkant, de grote deur van de Kapaliçarsi (de Grote Bazaar) in. De buitenkant van de moskee is herkenbaar in beeld als de Bulgaarse agent te zien is die hen schaduwt.

Dit is de poort waar 007 doorheen loopt vanaf de moskee. Als je 180 graden draait wandelt hij door de grote deur door de bazaar in.

Dit gebied rond de moskee is extreem druk, dus als je foto’s wilt maken, kun je het beste wachten tot zondag, wanneer de bazaar gesloten is. Dan heb je het hele gebied voor jezelf en kun je volop genieten van dit prachtige stukje Bond-historie. De Grote Bazaar is overdekt, maar ook een goed beveiligd gebied. Elke avond om 19.00 uur sluiten en vergrendelen de lokale politieagenten de zeventien enorme toegangsdeuren, waardoor de 16e-eeuwse bazaar desolaat achterblijft.

De Grote Bazaar

Het kantoor van Kerim Bey is er gehuisvest achter een geheime ingang in de Grote Bazaar. Door de ramen – hoewel duidelijk opgenomen op een set op Pinewood Studios – is de Nuruosmaniye-moskee te zien.

De overdekte markt zal zo’n vijftig jaar later ook een grote rol spelen in Skyfall (2012). Daarover meer in deel 3/3.

Basilica Cisterne, de wateropslagplaats van Istanboel

Na wat scènes op Pinewood gaat Bond terug naar Kerim, waar blijkt dat het kantoor van het hoofd van Station T. is opgeblazen. Het deert Kerim echter weinig en hij brengt Bond naar de ondergrondse wateropslagplaats in Istanboel. De Basilica Cisterne werd tussen ongeveer 532 en 542 door de Byzantijnse keizer Justinianus aangelegd als wateropslagplaats voor zijn paleis. Bey brengt Bond zogenaamd onder het Russische Consulaat, waar de onoplettende Russen niet merken dat er een periscoop door de vloer steekt. De opslagplaats, ook wel Yerebatan Sarnici genoemd, ligt onder het Sultanahmetplein. Het is gerestaureerd en is nu open als museum. Geloof niet wat Bey aan Bond vertelt – het is niet gebouwd in opdracht van keizer Constantijn.

Het gevecht op het zigeunerkamp

De meeste mensen weten dat het gevecht op het zigeunerkamp is opgenomen in de tuinen van Pinewood Studios. De scène eraan voorafgaand, waarin Bond en Bey komen aanrijden is echter wel op locatie opgenomen, en wel bij kasteel Yedikule, in het Nederlands bekend als Gouden Poort. Ze rijden eerst langs het kasteel en stappen later uit op een plek waarvan ik bang ben dat het niet meer bestaat.

“She should’ve kept her mouth shut”

Als het gevecht op het zigeunerkamp over is, gaan Bond en Kerim Bey op zoek naar Krilencu. Het punt waar ze zich klaarmaken is waarschijnlijk bij de Damat Ibrahim Pasa Cami, op de hoek van Dede Efendi Caddesi en Sehzadebasi Caddesi in Istanboel. Hoewel de ronde hoek met de ramen waar Kerim en Bond staan nog goed herkenbaar is, is de rest van de omgeving dat niet. Het is tegenwoordig een drukke straat. Weinig mensen zullen zich kunnen voorstellen dat hier ooit een Call Me Bwana-poster hing.

Tania levert de plannen voor het consulaat af

Tatiana loopt de trap op naar het wegniveau van de Galata Koprusu (de Galatabrug). De vierde brug was een drijvende brug die in 1992 door brand werd beschadigd. Ze loopt door naar 15e-eeuwse Firuz Ağa-moskee met rechts op de achtergrond de Sultan Ahmed-moskee. De Divan Yolu Caddesi ligt in het Fatih district van Istanboel. Hoewel het er tegenwoordig wat anders uitziet, is de locatie nog goed te herkennen. In het volgende shot staat ze binnen in misschien wel de bekendste moskee van de wereld, de Hagia Sophia.

Hagia Sophia

Deze kerk in het hart van het oude Byzantium werd voltooid in het jaar 537. Net als de Basilica Cisterne is het gebouwd in opdracht van Justinianus. Toen het later werd omgedoopt tot moskee, kreeg het 4 minaretten. Wanneer je het bouwwerk betreedt, is het niet moeilijk voor te stellen waarom de filmmakers besloten het een belangrijke rol te laten spelen in From Russia with Love.

De eerste opnames voor From Russia with Love begonnen hier op maandag 22 april 1963. Elke ochtend verliet de crew het Hilton Hotel in een konvooi van 28 voertuigen, waarvan de helft gevuld was met lichtapparatuur, onmisbaar om binnen in de donkere moskee te filmen. Het Turkse ministerie van Toerisme had EON Productions toestemming gegeven om in de Hagia Sophia te filmen, zolang normale toeristen er geen last van zouden hebben. Dat leverde inderdaad wat problemen op, toen later die middag een grote groep naar binnen liep, waardoor er twintig minuten vertraging ontstond.

Tania komt het gebouw binnen vanaf het zuiden. Dit is niet de hoofdingang voor toeristen, die ligt meer naar het westen. Vanaf deze toeristische ingang loop je het binnenste centrum van de moskee in. Links zie je een enorme urn naast een ronde rode zuil. Bond stond hier met zijn zonnebril te wijzen in de richting waarin hij wilde dat Tania zou gaan. Als je naar die urn toe loopt, is de meest noordelijke kant van de binnenruimte het gebied waar de scène zich afspeelde. Meer info met foto’s kun je vinden op de website van James Bond Locations.

Ontmoeting op de Bosporus en ontsnapping consulaat

Als Bond succesvol de plattegrond van het consulaat heeft gekregen in de Hagia Sophia, gaat hij langs bij Kerim om de plannen nog eens door te nemen. Later ondervraagt hij Tatiana op een veerboot over het gebruik van de Lektor Decoder. Terwijl ze de Bosporus overgaan is op de achtergrond Kız Kulesi (de Meisjestoren) te zien. Deze zal in 1999 een belangrijke rol spelen in The World Is Not Enough. Terwijl de twee doorvaren komen ze ook langs Dolmabahçe Saray (Dolmabahçepaleis). Uiteindelijk komt Bond uit bij het consulaat van Sovjet-Rusland. Het consulaat ligt in de film aan de Halaskargazi Caddesi. Het gebouw is sinds de jaren 60 vrijwel onveranderd gebleven.

You’ve never been to Istanbul? Where the moonlight on the Bosphorus is irresistible. 

Bond tegen Moneypenny

De binnenscènes van het consulaat zijn wederom opgenomen in Pinewood Studios. Nadat het plan van MI6 in werking is gezet, en het consulaat in puin ligt, ontsnappen James, Tania en Kerim via de verschillende tunnels. Als ze op een groep ratten stuiten besluiten ze om te draaien en komen uiteindelijk uit in de Basilica Cisterne. Daar lopen ze een trap op en komen ze uit in een typisch Turks winkeltje op tegenover Sirkeci Gare (Station Sirkeci). Daar stappen ze uiteindelijk op de Oriënt Express richting het Westen.

Het treinstation van Istanboel is niet alleen een intrigerende Bond-locatie, maar ook een plek met een rijke geschiedenis. Bijna een eeuw lang vertrok de beroemde Oriënt Express vanaf dit station naar Parijs. Het wordt niet meer gebruikt als treinstation, maar er is een treinmuseum en het is zeker de moeite waard voor elke James Bond-liefhebber die in Istanboel verblijft.

Deel 3/3 komt woensdag 14 juni online.

Bronnen: James Bond Locations, OnTheTracksOf007, Bondscenes, MovieLoci en Reelstreets. Met dank aan Merlijn Kuiper van Bondesque Magazine.

Nog even dit…

Alles wat James Bond Nederland publiceert, gebeurt volledig op vrijwillige basis en non-profit. Wil je JBN steunen middels een donatie, dan komt dit volledig ten goede aan betere artikelen. Elke cent wordt direct geïnvesteerd in onze website. Doneren kan via het onderstaande bankrekeningnummer. We danken je hartelijk voor je gift.

NL55 RABO 0338 6331 46 ten name van Stichting James Bond Nederland

Het bericht Locatie: Istanboel 2/3 verscheen eerst op James Bond Nederland.

In deel 1/3 behandel ik de locaties in Istanboel uit het vijfde boek van Ian Fleming, From Russia, with Love (1957). Een aantal veelgebruikte Turkse woorden voor ‘straat’ zijn Caddesi en Sokak.

Ian Flemings eerste bezoek aan Istanboel

Fleming bezocht Istanboel voor het eerst in 1955. Op dat moment was hij namens The Sunday Times in de stad om verslag te doen van de 24ste Algemene Vergadering van Interpol. Istanboel was in die tijd een ruige stad. Tijdens Ians verblijf richtten Turkse bendes, opgehitst door overheidsagenten, een bloedbad aan onder de christelijke minderheden in die stad. Ook wel bekend als de Rassenrellen van Istanboel. In The Man With the Golden Typewriter (2015) beschrijft neef Fergus Fleming wat zijn oom tijdens dat bezoek had gezien: “Een door de overheid in elkaar gezette etnische zuivering, die de meerderheid van de Grieken in de stad dwong om Istanboel – de stad die hun voorouders zo’n 1700 jaar eerder hadden gesticht – voorgoed te verlaten.”

In zijn artikel in the Sunday Times schreef Ian Fleming: “Meerdere keren in die nacht werd ik door nieuwsgierigheid uit de veiligheid van het Hilton Hotel gezogen en ben ik de stad ingetrokken. Daar waar de menigte door de straten bewoog. Elk onder hun eigen rode vlag, met de witte ster en sikkelmaan. Af en toe klonk er geschreeuw uit het boze geroezemoes, dan klonk er glasgerinkel en misschien een deel van een schreeuw. […] Een auto raakte de controle kwijt, reed de menigte in en het geschreeuw veranderde in gegil. Gebarende handen lieten zich kort zien toen de lichamen neervielen. En over alles heen klonken de sirenes van de ambulances en het fluitende gehuil van de nieuwe politieauto’s, die uit Amerika waren geïmporteerd.”

Fleming keerde uiteindelijk “misselijk” terug naar zijn hotel. Door de vernielingen konden hij en zijn collega’s de volgende dag niet naar het Griekse restaurant Lido. Bij zonsopgang lag het in puin. In plaats daarvan trad een in Oxford opgeleide Turkse reder Nazim Kalkavan op als gastheer voor die dag. Hij zou later de inspiratie vormen voor het personage Darko Kerim, hoofd van Station T. in From Russia, with Love. Kalkavan, wiens eigen moeder de vorige nacht Griekse vrienden had beschermd tegen het geweld, nam de Britse delegatie mee naar zijn huis aan de Aziatische oever van de Bosporus. Hij schreef in een brief aan Flemings biograaf dat ze “Een zeer aangename dag doorbrachten. Bijna in vrolijkheid. Bijna onbewust van de droefheid en schaamte van de vorige dag.”

Hoewel die gewelddadige nacht een diepe indruk op Ian Fleming naliet, bevat het boek From Russia, with Love slechts één subtiele verwijzing naar de pogrom van 1955. Tijdens een bijeenkomst van inlichtingenfunctionarissen somt generaal Grubozaboyschikov de recent georganiseerde coups door Moskou op: “Revolutie in Marokko, wapens naar Egypte, vriendschap met Joegoslavië, problemen in Cyprus, rellen in Turkije, stakingen in Engeland, grote politieke winst in Frankrijk – er is geen front in de wereld waar we niet stilletjes oprukken.”

Door het geweld toe te schrijven aan communistische krachten, papegaaide Fleming de officiële Turkse verklaring voor het geweld na. Ondanks het feit dat een dergelijke grootschalige vernietiging ver buiten de mogelijkheden lag van de ongeveer vijftig linkse mensen die in de nasleep tot zondebok werden gemaakt.

Na al zijn ervaringen beschrijft Fleming Istanboel in het boek als “Een stad die door de eeuwen heen zo doordrenkt was met bloed en geweld dat, wanneer het daglicht doofde, de geesten van de doden de enige bevolking vormden”. Het was een stad waar Bond “graag levend uit wilde komen”. Een gevoel dat Fleming waarschijnlijk zelf ook had na zijn eerste bezoek aan de stad.

Bond vertrekt uit de sleur

Als James Bond geïntroduceerd wordt in From Russia, with Love is hij verveeld door het rustige leven. Hij zit te ontbijten in zijn appartement – aan een zijstraat van Kings Road – en vreest de gedachte om nog een doodnormale dag op het hoofdkwartier door te brengen. Gelukkig voor Bond is er iets gebeurd wat hem uit de sleur van het dagelijkse leven trekt. Niet alleen wordt hij voor een missie naar Istanboel gestuurd, maar wanneer hij daar aankomt zal een mooie Russische cijferaar een rendez-vous met hem regelen.

Bond vliegt van Londen Airport (tegenwoordig Heathrow) naar Istanboel met een British European Airways-vlucht, via de luchthavens Rome Ciampino en Ellinikon International Airport (bestaat niet meer sinds 2001). Hij komt aan in Turkije op de luchthaven Yesilkoy: “een uur rijden van Istanboel”, en wordt in een Rolls Royce naar zijn hotel gebracht. De luchthaven is nog steeds in gebruik, maar staat nu bekend als Istanboel Atatürk.

Bond neemt het ervan tijdens zijn tussenstops. In Rome drinkt hij twee Americanos. Tijdens het laatste deel van de vlucht drinkt hij een paar shotjes ouzo met een mondvol ijswater. Bij het diner geniet hij van twee droge martini’s en een halve fles Calvet claret.

Goed ontbijt in een slecht hotel

Bond verblijft in het Kristal Palas hotel in “de heuvels van Pera”. De wijk Pera staat nu bekend als Beyoğlu, aan de Europese kant van de Bosporus. Hoewel het hotel fictief is, is het vermoedelijk gebaseerd op een echte locatie. Fleming schrijft dat Bond het hotel koos “omdat de naam hem had geamuseerd en omdat hij weg wilde uit het saaie leven van grote hotels”. Volgens Steve Turner is het gebaseerd op het Pera Palas:

Built in 1892 to accommodate passengers arriving on the Orient Express, it was Istanbul’s first top-class hotel and stood close to the British, French, German, Russian and American consulates. Its bar became a natural watering hole for diplomats, and a hub of gossip, scandal and intrigue.

Het Pera Palas bestaat nog steeds en heeft onlangs een renovatie ondergaan om het in zijn pre-James Bond-glorie te herstellen.

Aanvankelijk is Bond niet blij met zijn hotelkeuze. Het is verre van luxueus en als hij aankomt besluit hij bijna naar een ander hotel te boeken. Tijdens zijn aankomst vallen de “palmen met vliegen in koperen potten” in de hal hem op, net als “de vloer en muren van verkleurde Moorse tegels”. Als hij later de warme kraan opendraait komt er enkel bruin water uit, maar dat is pas nadat hij een duizendpoot in het bassin heeft geslingerd.

De volgende dag wordt zijn keus voor het Kristal Palas toch beloond, als hij de gordijnen opent en vanaf zijn balkon het uitzicht op de Gouden Hoorn ziet. Bond bestelt bij de roomservice een ontbijt van yoghurt en groene vijgen met Turkse koffie, in de hoop dat het “geen fiasco is”. Het ontbijt verrast hem. Geserveerd in een blauwe porseleinen kom is de yoghurt “diepgeel en met de consistentie van dikke room” en de vijgen “barstensvol rijpheid”. De koffie is “gitzwart en met een gebrande smaak waaruit blijkt dat hij vers is gemalen”.

Koffie met Darko Kerim

Later wordt Bond opgehaald uit zijn hotel en weggebracht naar Darko Kerim, het hoofd van Station T. Zijn kantoor zit achterin een kruidenfabriek. “Wil je je koffie zwart of met suiker?”, vraagt hij aan Bond. “In Turkije kunnen we niet serieus praten zonder koffie of raki, en het is te vroeg voor raki”. Bond neemt zijn koffie zwart.

Terwijl ze Bonds missie bespreken, drinken ze meer en meer koffie, totdat Bond ‘s middags naar zijn hotel wordt teruggebracht. Wanneer Bond later bij de Kruidenbazaar aankomt om Kerim te ontmoeten voor de lunch, heeft zijn vriend al een glas raki in zijn hand. Bond krijgt hetzelfde aangeboden en vindt het identiek smaken aan zijn ouzo op het vliegveld.

Voor de lunch beveelt Kerim gegrilde sardines en papillote aan, die voor Bond “smaakten als alle andere gebakken sardines”. Kerim eet reepjes rauwe vis, en legt uit dat hij alleen ongekookt voedsel eet. Voor de tweede gang gaat Kerim voor rauw biefstukgehakt met paprika en bieslook, samengebonden door eigeel. In Nederland bekend als tartaar. Bond probeert Kerims rauwe vlees en vindt het heerlijk.

Bonds hoofdgerecht is iets wat ikzelf vooral ken als een vette snack na het uitgaan, döner kebab. Kerim omschrijft het echter als “heel jong lam gebraden boven houtskool”, zijn beschrijving klinkt meer als shish kebab dan döner kebab. Ze spoelen het weg met een fles Kavaklıdere wijn. Aan het eind van de maaltijd meldt Kerim Bond dat ze koffie gaan drinken in zijn kantoor. Daarna zullen ze de Russische “oorlogsraad” bekijken via een periscoop in de tunnel onder de stad.

De tunnel naar de Russen

Na de terugkeer naar het plaatselijke hoofdkwartier neemt Kerim Bond mee naar een tunnel onder de stad, om de Russen te bespioneren via een periscoop. De tunnel is gebouwd om de Basilica Cistern (een enorm ondergronds reservoir dat gebouwd is om drinkwater te leveren als de stad belegerd wordt) leeg te laten lopen. Kerim vertelt Bond dat “[de tunnel] recht naar beneden gaat – onder de Street of Books waar de Russen hun kantoor hebben, en uitkomt in de Gouden Hoorn, bij de Galatabrug, twintig meter van mijn pakhuis”.

De Street of Books is waarschijnlijk Çadırcılar Caddesi waar je Sahaflar Çarşısı (de boekenbazaar) vindt. In werkelijkheid ligt het Russische consulaat aan de Beyoğlu (Pera) kant.

Terug in zijn hotelkamer neemt Bond een warm bad en een koude douche, om de geur van de door vleermuizen en ratten geteisterde tunnel te verwijderen. Kerim had hem eerder verteld dat de “lokale wodka goed is als je het verdrinkt in tonic water”. Bond volgt dat advies op, terwijl hij vanuit zijn kamer naar de zonsondergang over de Gouden Hoorn kijkt.

Buitenwijken van Istanboel

Die avond reizen de mannen naar de buitenwijken van Istanboel. Fleming vertelt ons dat ze “de verre heuvel oprijden door de armere wijken boven de Gouden Hoorn”. Na een half uur “stoppen ze halverwege een lange heuvel aan de rand van Istanboel”. Dat kan overal zijn. In het zigeunerkamp dat ze samen bezoeken krijgen ze “een soort ragout die sterk naar knoflook ruikt” met brood, dat ze wegspoelen met raki. Terwijl ze met hun vingers eten, maakt Bond bijna de fout om zijn linkerhand te gebruiken. “De linkerhand wordt bij deze mensen maar voor één doel gebruikt”, instrueert Kerim hem. Dat Kerim enkel rauw voedsel eet, lijkt hij zelf te zijn vergeten. Later breekt een groot gevecht uit, als een Bulgaarse bende het eten ruw verstoort.

Later besluit Kerim achter Krilencu aan te gaan, de leider van de Bulgaarse bende, die Kerim probeert te vermoorden. Ze rijden “onder het aquaduct van Valens door en over de Atatürk Boulevard, ten noorden van de versperde ingangen van de Grote Bazaar. Bij de Zuil van Constantijn sloeg de auto rechtsaf”.

Uiteindelijk komen Bond en Darko Kerim aan op “een lang sierplein waarop drie stenen zuilen zich als een batterij ruimteraketten afvuren”. Uit die beschrijving blijkt dat het waarschijnlijk het Sultanahmetplein is.

Ze laten de auto achter en gaan te voet verder naar de vuurtoren. Daarna slaan ze rechtsaf een geplaveide steeg in en vervolgens weer rechtsaf langs een boulevard die afloopt naar de Zee van Marmara. Na tien minuten komen ze aan het einde van de boulevard bij de spoorlijn. Voor hen staat een gebouw met een reusachtige poster van Marilyn Monroe die reclame maakt voor Niagara (1953). Ook van deze locatie is het niet duidelijk waar dit precies is.

Bond keert terug naar zijn hotel om te ontdekken dat hij een gast heeft. Liggend in zijn bed, naakt behalve een fluwelen lint en zijden kousen, is Tatiana Romanova. De Russische cijferaar. Voordat ze zich opmaakt voor een nacht vol passie staat ze erop dat ze de volgende avond Istanboel verlaten met de Oriënt Express.

Deel 2/3 komt zaterdag 11 juni online, deel 3/3 woensdag 14 juni.

Bronnen: The American Interest , The James Bond Dossier en Fleming’s Bond. Met dank aan Merlijn Kuiper van Bondesque Magazine.

Nog even dit…

Alles wat James Bond Nederland publiceert, gebeurt volledig op vrijwillige basis en non-profit. Wil je JBN steunen middels een donatie, dan komt dit volledig ten goede aan betere artikelen. Elke cent wordt direct geïnvesteerd in onze website. Doneren kan via het onderstaande bankrekeningnummer. We danken je hartelijk voor je gift.

NL55 RABO 0338 6331 46 ten name van Stichting James Bond Nederland

Het bericht Locatie: Istanboel 1/3 verscheen eerst op James Bond Nederland.