Oorspronkelijke illustraties

In 1963 waagde Ian Fleming zich aan een kinderboek. Chitty Chitty Bang Bang was gebaseerd op de verhalen die hij vertelde aan zijn zoon Caspar. Het boek verscheen in 1964 in drie delen bij uitgever Jonathan Cape en werd prachtig geïllustreerd door John Burningham. Voor het verhaal liet Fleming zich inspireren door een racewagen die aan het begin van de jaren twintig werd gebouwd door Louis Zborowski op het landgoed Higham Park. De auto kreeg de bijnaam Chitty Bang Bang vanwege het karakteristieke geluid van de krachtige motor, die was afgeleid van een vliegtuigmotor.

De oorspronkelijke illustraties van Burningham zijn minstens zo bekend als het verhaal zelf. Zijn expressieve tekenstijl, met krachtige lijnen, heldere kleuren en een moderne vormgeving, bepaalde in belangrijke mate de sfeer van het boek. Het gaf de wonderlijke vliegende auto een eigen visuele identiteit. De illustraties zijn zo iconisch dat eerder dit jaar een nieuwe luxe editie van Chitty Chitty Bang Bang verscheen waarin Burninghams oorspronkelijke tekeningen opnieuw zijn opgenomen. Zijn werk, dat de eerste uitgave al sierde, is sindsdien onlosmakelijk met het verhaal verbonden.

Pieterjan Grasmaijer

Ondanks de bekende illustraties van Burningham bestaat er ook een Nederlandse editie met volledig unieke tekeningen van Pieterjan Grasmaijer (1950-2017). Juist omdat Burninghams originele werk zo bepalend is geworden voor het boek, valt deze Nederlandse uitgave met bijzondere illustraties direct op. Sterker nog: de Nederlandse editie is zo exceptioneel dat Ajay Chowdhury, auteur van Some Kind of Hero (2015) en Darker than the Sun (2025), mij tijdens een bezoek aan Amsterdam vroeg waarom ik hier nooit iets over had geschreven.

Waarom heb ik nooit aandacht besteed aan deze Nederlandse vertaling met die unieke illustraties? Goede vraag, Ajay. Eerlijk gezegd heb ik daar nooit bij stilgestaan. En om nog eerlijker te zijn: ik heb deze tekeningen van Grasmaijer nooit bijzonder mooi gevonden. Ik zag er eerlijk gezegd niet meer in dan wat typische kinderboekillustraties. Maar niets is wat het lijkt. Dus bij deze, Ajay.

Jheronimus Bosch

Deze druk, getiteld De Wonderauto, verscheen in 1979 als hardcover onder het label Een Bruna Jeugdboek. De uitgave bevat illustraties die afwijken van de internationaal bekende tekeningen van Burningham. Daarmee neemt De Wonderauto een geheel eigen plaats in binnen de drukgeschiedenis van Flemings verhaal. Het komt namelijk zelden voor dat de auto in zo’n radicaal andere stijl wordt verbeeld. Grasmaijer liet zich bij het tekenen regelmatig inspireren door niemand minder dan Jheronimus Bosch. De schilder uit ’s-Hertogenbosch, die leefde aan het einde van de vijftiende en het begin van de zestiende eeuw.

Grasmaijer werd in 2023 nog uitgelicht door het Jheronimus Bosch Art Center in ‘s-Hertogenbosch. Over het illustreren van kinderboeken was Grasmaijer opvallend duidelijk. Op de website van Vind Magazine valt het volgende te lezen:

In het Studium Generale van de Rietveld op 10 december 1980 blikt hij [Grasmeijer, red.] als een van de dan optredende oud-studenten terug op zijn opleiding en wat daarna volgde: ‘Ik ben werktekenaar op een reklameburo (sic) in Utrecht. Daardoor ben ik me meer gaan interesseren voor de ambachtelijke kanten van het vak. Ik vind dat die op de academie (voor wat betreft grafisch ontwerpen) te weinig aan bod komen. Naar mijn mening kan de academie niet alleen voor de ontwerper maar ook voor de werktekenaar, of meer in algemene zin de ambachts man een zeer belangrijke opleiding zijn.

Verder illustreer ik kinderboeken op freelance basis. Hierbij is voor mij niet het vinden van opdrachten het grootste probleem (hoewel ik dit part-time doe en dus niet zo erg veel werk kan aannemen). Wél een probleem is de honorering, die is vrij slecht te noemen. Het lijkt mij dan ook noodzakelijk dat ook dit soort problemen op de academie behandeld worden zodat je na het eindexamen al een beeld hebt hoe je in de praktijk om financiële redenen concessies moet doen en dan is het erg belangrijk dat jezelf weet op welk punt je dat wél en op welk punt je dat niet wil doen.’

Auteur: Jos Koldeweij

Artikel gaat verder onder de afbeelding.

Extra dimensie

Met de kennis van nu krijgen de illustraties van Grasmaijer een extra dimensie. De Utrechtse kunstenaar werkte zijn hele leven grotendeels buiten de schijnwerpers aan een surrealistisch oeuvre vol droombeelden, bizarre figuren en verwijzingen naar Jheronimus Bosch. Als geboren Bosschenaar spreekt dat mij uiteraard bijzonder aan. Pas jaren na zijn overlijden werd zijn werk door een breder publiek ontdekt. Daarmee is De Wonderauto meer dan alleen een Nederlandse vertaling van Ian Flemings kinderboek; het is een unieke uitgave, mede dankzij de bijzondere illustraties van Grasmaijer.

Het bericht Hollandse helden: De Nederlandse illustraties in ‘De Wonderauto’ verscheen eerst op James Bond Nederland.