Caroff ontwierp onder meer filmposters voor West Side Story (1961), A Hard Day’s Night van The Beatles (1964) en Cabaret (1972). Zijn ontwerpen zaten vol subtiele verwijzingen naar de films en hij stond bekend om zijn, zoals hij het zelf noemde, “simpele ideeën”.

Het 007-logo

Producenten Albert R. Broccoli en Harry Saltzman begonnen in 1961 met de productie van de James Bond-films. Voor hun geheim agent zochten ze nog een pakkend logo, een dat direct herkenbaar zou zijn. Joe Caroff koos voor de codenaam 007 en verwerkte speels het wapen van James Bond in het ontwerp. Het handvat van de Walther PPK, het standaardwapen van Bond paste niet in de ‘7’. Daarom tekende Caroff de pistoolloop in het verlengde van het geluksgetal. Aanvankelijk werd het logo alleen gebruikt als briefhoofd van de productiemaatschappij.

Over het ontwerp zei Caroff ooit: “De drie cijfers moesten iets aparts hebben, een creatief lijntje bovenaan.” Zoals veel ontwerpers werkte hij met potloodhulplijnen, handig omdat ze eenvoudig uit te gummen zijn. Ook tijdens het ontwerpen van het 007-logo waren deze lijnen zichtbaar. Ze deden hem denken aan de loop van een pistool. “Het was makkelijk, spontaan en kostte me geen enkele moeite.”

Voor zijn werk kreeg Caroff geen vermelding op de aftiteling van Dr. No (1962), de eerste James Bond-film. Ook bij ander gebruik van het beroemde logo werd zijn naam niet genoemd. Ter ere van zijn honderdste verjaardag ontving hij een Omega-horloge met 007-inscriptie. De afzenders waren Barbara Broccoli en Michael G. Wilson, destijds producenten van de Bond-films.

Ander werk

Voor West Side Story, die een jaar vóór de eerste Bond-film van EON Productions verscheen, ontwierp Caroff de filmposter. Hij baseerde het ontwerp op zijn jeugd in New York, meer specifiek de Upper West Side. Brandtrappen en dansers spelen de hoofdrol in de poster en verbinden drie woorden met elkaar.

Miljoenen meisjes smolten in de jaren zestig voor Paul, John, George en Ringo. The Beatles stonden aan de top van hun roem en een film kon niet uitblijven. In A Hard Day’s Night volgen we de band gedurende 36 uur voorafgaand aan een belangrijk concert. Caroff ontwierp de poster, herkenbaar aan de gitaar met een speelse knoop in de hals. Typisch Caroff: “Het moet bruisen, het moet leven en niet gewoon doods blijven liggen.”

Joe Caroff is 103 jaar oud geworden.

Het bericht Joe Caroff, ontwerper 007-logo, overleden (1921–2025) verscheen eerst op James Bond Nederland.

Harry Saltzman lijkt bij de viering van het zestigjarig Bond-jubileum de vergeten man. De co-producent van de vroege James Bond-films is van levensbelang geweest voor de basis van de filmreeks.

De fundamenten van de James Bond-serie, onnodig om te vermelden, toch voor die enkeling die het rijtje niet paraat heeft: Dr. No (1962), From Russia with Love (1963), Goldfinger (1964), Thunderball (1965). Steviger kun je de basis van een filmreeks niet wensen. Voeg daar extra steunpilaren You Only Live Twice (1967) en On Her Majesty’s Secret Service (1969) aan toe en het Bond-bouwwerk is onverwoestbaar.

Dit zijn de pijlers waarop de serie tot vandaag de dag boogt. Zonder dit fundament was James Bond al lang als een kaartenhuis ineengezakt en had Bond nu geen feestje gevierd.

Waar is Saltzman tijdens deze viering? Niet in eigen persoon natuurlijk, de man is al bijna dertig jaar dood, maar in naam. ‘Harry Saltzman & Albert R. Broccoli present’ aldus de begintitels van de eerste negen Bond-films. En ja, hij was een beetje megalomaan. Een beetje gek. Een beetje apart. Maar wat wil je als je je nek uitsteekt en al je hebben en houwen aan de filmkunsten geeft en dan die ene klapper van jewelste maakt. Ik zou voor minder in een knalrood huispak gaan rondlopen.

Ineens was daar het daverende succes van de filmserie die je samen met je nieuwe partner hebt opgebouwd. Als uit het niets. Bond en The Beatles: de fenomenen van de jaren 60. Wat betreft die Beatles — de vorig jaar overleden Donald Zec, journalist en later Broccoli-biograaf, gaf de tip om met de jongens uit Liverpool een film te maken. Het was Saltzman die het idee in één veeg van tafel bonjourde en Call Me Bwana met de populaire Bob Hope de voorkeur gaf. Je kunt niet altijd gelijk hebben…

En dat typeert het zakelijke leven van Harry Saltzman wel zo’n beetje. Hij was een man van uitersten. Had honderd en één ideeën. Het merendeel krankzinnig, en zo nu en dan een briljante vondst.

Tig projecten in één keer waar hij mee bezig was, tot ongenoegen van zijn compagnon die zich compleet in dienst van James Bond had gesteld. Een ring aan rinkelende telefoons om zich heen, een constante stroom van recettes die werden doorgebeld. Als een kleine generaal overal en altijd de controle proberen te houden. Het kan niet gezond zijn.

Harry Saltzman gokte, cashte en verloor weer. Zoveel dat er geen houden aan was en zijn rechten van James Bond moest verkopen. United Artists nam ze over. Broccoli kon daarna met UA als partner blijven voortborduren op het succes dat hij samen met Saltzman had opgebouwd.

Over Harry Saltzman is er na de Bond-films nog maar weinig vernomen. De filmprojecten die hij daarna aanpakte, liepen op weinig uit. Hij was al snel de vergeten man, terwijl Broccoli werd geprezen om zijn lef de Bond-serie alleen voort te zetten. Nou ja, alleen… Een film wordt nooit alleen gemaakt. Broccoli had de steun van United Artists en vertrouwde zoals altijd op een professioneel filmteam achter de camera. Dat was ten tijde van Saltzman niet anders.

De kwaliteit van de filmserie bleef na Saltzmans vertrek behouden, soms zelfs naar een hoger plan getild, zoals met Broccoli’s eerste soloproductie The Spy Who Loved Me (1977). De kijker heeft nooit iets gemerkt van Saltzmans vertrek, behalve dan bij de credits: ‘Albert R. Broccoli presents’. Of wel natuurlijk, maar wat we niet kennen, missen we ook niet. Wie weet met welke briljante vondsten de kleine Canadees de Bond-films nog zou opsieren? Misschien zou hij Bond wel de ruimte in sturen. Het idee…

Saltzman en Broccoli zijn beide geruime tijd niet meer onder ons. Broccoli wordt nog altijd geëerd met een credit ‘Albert R. Broccoli’s EON Productions’. Ere wie ere toekomt, maar in principe is het natuurlijk ook Harry Saltzmans EON Productions.

Prachtig boek is When Harry Met Cubby van Robert Sellers (ook van The Battle for Bond), over het verhaal van de James Bond-producenten. Sellers wilde aanvankelijk een boek over Saltzman schrijven, want dat was er nog niet. Broccoli heeft When the Snow Melts van eerder genoemde Donald Zec. Maar er was geen uitgever die alleen een boek over Harry Saltzman wilde uitgeven, met Broccoli maakte de publicatie wel een kans.

Wederom typisch Saltzman: met Broccoli samen kon hij de wereld aan, solo ging het hem minder goed af.

In 1981 werd het tweetal voor het eerst sinds de breuk na The Man with the Golden Gun (1974) herenigd tijdens de première van For Your Eyes Only (1981). Acteur Chaim Topol, die Columbo speelde in de twaalfde James Bond-film, spoorde Broccoli aan om zijn voormalig compagnon uit te nodigen voor de royal première. Aangezien Broccoli en Saltzman enkel zakelijk niet meer door één deur konden, was de ontmoeting tussen de twee na al die jaren meer dan hartelijk. Saltzman, op dat moment nog maar kort weduwnaar, genoot zichtbaar van de aandacht.

Na Nijinsky uit 1980 werd Time of the Gypsies in 1988 de laatste film die Saltzman zou produceren. Op 28 september 1994 overleed hij in Parijs aan de gevolgen van een hartaanval. Hij werd 78 jaar.

Harry Saltzman is even belangrijk voor James Bond geweest als Cubby Broccoli. Denk daar een momentje aan bij de viering deze dagen. Een kaarsje mag. Een kanariegeel kostuum ook. Kleine moeite voor een groot man.

Het bericht Column: De vergeten man verscheen eerst op James Bond Nederland.

Ach, nee, normaal gesproken niet, maar uitgerekend nu bij de dertiende, moet hij een gevaarlijke tegenstander extra tegenkomen, de zwaarste nog wel uit zijn lange, succesvolle carrière: hemzelf namelijk, James Bond, echter in de huid van een ander. Want terwijl de gouden ploeg van producent Albert Broccoli werkt aan Octopussy (1983), draaien “anderen” stiekem ook een 007-avontuur met in de titelrol uitgerekend Sean Connery, de voorganger van Roger Moore, die wij inmiddels al zes films lang kennen als Engeland beste exportproduct. Worden ze er nerveus van?

Nauwelijks. We troffen elkaar deze week in de Engelse Pinewood-studios, waar het Octopussy-circus is neergestreken om er tot het eind van dit jaar nog op te nemen na een zestal slopende weken in de moordende droogte van een van de heetste uithoeken van India. Daar namelijk zetelt Kamal Khan in de gestalte van acteur Louis Jordan die in Octopussy de klassieke Grote Tegenstander speelt, omringd, zoals de traditie wil, door oogverblindend vrouwelijk schoon, geassisteerd door ex-Sandokan Kabir Bedi als de opvolger van Jaws, de man die James Bond uit de weg moet ruimen.

Een hopeloze taak, zoals u inmiddels ongetwijfeld weet. Maud Adams en Kristina Wayborn, twee actrices van Zweedse afkomst, vormen de vrouwelijke pionnen die met en tegen 007 opereren. Roger Moore, bruin verbrand tijdens de Indische opnamedagen, over die vreemde concurrentie:

Ik heb er persoonlijk weinig moeite mee. Hoe meer films er gemaakt worden, hoe beter het is voor de werkgelegenheid en voor het publiek. Twee dingen vind ik erg belangrijk: laten ze er alsjeblieft een goede film van maken, want met brandhout is niemand gediend. En laten zij hun Bond-film nou niet in precies dezelfde week uitbrengen als wij, zoals ze laatst aangekondigd hebben. Dat zou belachelijk zijn en stom en dan zal ook blijken dat zij er hoofdzakelijk een pesterij mee op het oog hadden.

Geen zin meer

Sean Connery heeft door de jaren heen herhaaldelijk verteld dat hij geen zin meer had in James Bond, dat die periode voor hem al lang was afgesloten omdat hij meer van zijn talenten wilde laten zien en nu speelt hij bij de concurrentie toch weer die rol.

Hoe kan dat nou?

Ik begrijp hem wel. Sean en ik, we kennen elkaar goed, we ontmoeten elkaar regelmatig, maar vreemd genoeg hebben wij nooit een seconde gepraat over James Bond of over de interpretatie van die rol. We hebben het meestal over andere films en veel over voetbal. Sean is een Schot, een echte Celtic-aanhanger. Mijn club is nog altijd Chelsea, omdat ik in die buurt geboren ben. Maar ik kom er bijna nooit meer, omdat ik buiten de werktijden woon in Gstaad in Zwitserland. Daar hebben ze niet eens een voetbalclub. Maar over wat Sean beweegt om toch weer Bond te willen zijn… nee, ik hou er niet zo van om over collega’s te praten.

Producent Albert Broccoli, voor de vrienden Cubby, kan het gemakkelijker zeggen: “We zijn al maanden in processen gewikkeld. Bij die andere productie is een man betrokken, die destijds met de schrijver Ian Fleming, de geestelijk vader van James Bond, werkte en daaraan het recht heeft overgehouden om na tien jaar een nieuwe versie te mogen maken van Thunderball. Meer niet. En zij mogen zeker geen andere Bond-films produceren. Er is nog steeds geen definitieve uitspraak van de rechter, maar die zal er voor het einde van het jaar ongetwijfeld zijn.”

Domweg bezweken

“En wat Sean Connery betreft. Na alle uitspraken waarin hij James Bond steeds ver van zich afschoof, als een periode uit het verleden. Hij is volgens mij domweg bezweken voor het geld. Ze hebben hem $ 2,8 miljoen dollar geboden, dat is meer dan Roger Moore bij mij verdient. Maar als we zo tegen elkaar moeten gaan opbieden, raakt het eind natuurlijk zoek. Ik heb niets te klagen. Ik heb een zeer ruime klantenkring over de hele wereld. Onze laatste film For Your Eyes Only heeft opnieuw alle records gebroken en nog meer opgebracht dan de voorgaande, maar de kosten vertienvoudigen ook jaarlijks. Het maken van deze films wordt langzamerhand een miljoenen-gok, waarbij je de kraan niet meer dicht krijgt.”

“Van die concurrentie worden wij niet nerveus. We werken op dezelfde manier als altijd, doen niet geheimzinnig en hebben ruim van tevoren heel eerlijk onze premièredatum bekend gemaakt: 28 juni aanstaande. Die “anderen” schijnen vreselijk mysterieus te doen. Er mag niemand komen kijken en hoewel ze vijf of zes mensen in dienst hebben voor publiciteit en reclame, schijnen die niet anders te moeten doen dan journalisten tegen te houden en naar huis te sturen.”

“Maar om heel eerlijk te zijn: ik kan niet ontkennen dat het een onprettig gevoel is te weten dat elders ook een Bond-film in de maak is met onze ex-ster in de hoofdrol. Ik vertrouw echter op onze kwaliteit en onze vele vaste klanten, die weten wat ze aan ons hebben. En aan Roger Moore als 007. Zeker de jongeren kennen volgens mij Connery helemaal niet meer.”

Karikatuur

“De scenario’s, vooral dat van Octopussy weer, laten steeds meer ruimte voor de acteur die ik ben. Je hebt de ontwikkeling kunnen zien aan de recente Bond-films. Die komedie krijgt steeds meer de overhand. De ironie en de parodie hebben de hoofdrollen overgenomen van het geweld. Waar geweld nog wordt gepleegd is het een karikatuur. Het verhaal werkt daar ook aan mee. Een aantal keren in Moonraker nog, suisden we door de ruimte, hadden we te maken met allerlei geniale technische trucs waarin ik me alleen maar als een soort instrument hoefde te bewegen. James Bond is inmiddels teruggekeerd naar de aarde en blijft daar.”

“Ook in Octopussy vlucht de Grote Tegenstander niet meer tot de bodem van de oceaan of ver achter de wolken richting Venus. James Bond staat met beide benen op de grond. De verhalen worden steeds menselijker en de science fiction laten we over aan de makers van Star Wars.”

“Het is toch op zijn zachtst gezegd uiterst curieus model te staan voor een held, die in de publieke opinie doorgaat voor het summum van hardheid en voor het toppunt van sexy-heldendom, terwijl de films nooit echt wreedheid laten zien, nooit in herhaling of in slow-motion de bloedspatten als een ballet vertonen, zoals vele andere films wel doen! En nog nooit heeft iemand James Bond echt met een vrouw in volle actie gezien! De triomf van de suggestie zou ik in alle bescheidenheid willen zeggen. Het publiek wil dan dat je toch ook in het persoonlijke leven een soort seksmaniak bent.”

“Vorige week vroeg iemand van een roddelblad mij: Meneer Moore, hoe komt het toch dat u bij de vrouwen zoveel succes hebt? Ik heb verbaasd geantwoord dat ik nu al jaren keurig getrouwd ben met een en dezelfde Louise, maar ik dat ik daarvoor twee echtscheidingen achter de rug had. Dan kun je toch moeilijk zeggen dat ik succes heb bij de vrouwen?”

Bovenstaand artikel verscheen op zaterdag 30 oktober 1982 in De Telegraaf. Het artikel werd geschreven door journalist Henk ten Berge. Tijdens een bijeenkomst voor journalisten in de Pinewood Studios heeft hij een aantal personen geïnterviewd, waaronder dus producent Albert Broccoli en de toenmalige James Bond-acteur Roger Moore.

De film Never Say Never Again met Sean Connery is uiteindelijk op een andere datum in de bioscopen verschenen dan Octopussy. Hoewel Albert Broccoli er veel vertrouwen in had, bleek de film met Sean Connery als James Bond het toch verrassend goed te hebben gedaan. Sterker nog: in het openingsweekend was de opbrengst 20% hoger! Uiteindelijk kwam de opbrengst van Octopussy in de bioscopen wel hoger uit. De film bracht $ 187,5 miljoen op tegen $ 160 miljoen van Never Say Never Again.

Het bericht Er is maar een James Bond en dat is Roger Moore! verscheen eerst op James Bond Nederland.

Fleming was geen liefhebber van de type films die Saltzman produceerde, maar na het zien van Saturday Night And Sunday Morning was hij om. Hij verkocht de rechten van Casino Royale  (1953) en Thunderball (1961) aan de Canadees voor een bedrag van $ 50.000,—. Maar ondanks dat Saltzman de rechten in zijn bezit had, kreeg hij de financiering voor het filmen niet rond. Het was goede vriend en scenarioschrijver Wolf Mankowitz die Saltzman voorstelde aan Albert R. Broccoli. Waar Saltzman de rechten bezat van twee verhalen, had Broccoli goede connecties in de filmindustrie van Engeland. In eerste instantie wilde Broccoli de rechten van Saltzman kopen, maar die wilde dat niet. Uiteindelijk ging het tweetal een partnerschap aan om de films te maken.

Maar ook samen lukte het in de Verenigde Staten niet om de film gefinancierd te krijgen. Overal kregen ze vooral te horen dat het te Brits was. Uiteindelijk was het United Artists die wel het aandurfde om Dr. No te gaan produceren. De rechten van de films bleven bij Broccoli en Saltzman (die daarvoor het bedrijf Danjaq oprichtten) en de productie werd gedaan door het productiebedrijf dat het tweetal oprichtte: EON Productions. 

Start van de samenwerking

Als eerste film wilde het productieduo Thunderball verfilmen, maar er bleek een juridisch geschil te zijn tussen Ian Fleming en zijn medeauteur Kevin McClory. Broccoli en Saltzman kozen ervoor om Dr. No (1958) te gebruiken. En dat kwam thematisch gezien op het juiste moment: de Amerikaanse overheid had net problemen met het lanceren van raketten op Cape Canaveral. Nu alles in kannen en kruiken was, kon begonnen worden met het samenstellen van de crew en daarna de cast.

Regie

De eerste keuze om als regisseur aan de slag te gaan was Phil Karlson. Ondanks dat Dr. No een aardig budget had, was het salaris wat Karlson vroeg veel te hoog. Andere regisseurs die benaderd werden waren Guy Green, Val Guest, Ken Hughes en Guy Hamilton. Ze wezen het allemaal af. Guy Hamilton zou uiteindelijk later opnieuw benaderd worden en in totaal vier James Bond-films regisseren. Terence Young, regisseur van diverse Warwick-filmproducties (eigendom van Albert Broccoli), tekende uiteindelijk een contract. Zowel Broccoli als Saltzman waren van mening de juiste persoon te hebben gevonden. Young zou James Bond kunnen omvormen van personage naar een persoon die echt zou kunnen bestaan.

Scenario

Voor het scenario van de film wilde Broccoli Richard Maibaum en Wolf Mankowitz inhuren. Die laatste werd gevraagd omdat hij ervoor gezorgd had dat Broccoli en Saltzman elkaar gevonden hadden. Het schrijversduo wilde het personage van Dr. No herschrijven, want ze zagen de slechterik niet meer als een Fu Manchu met stalen haken. Uiteindelijk kwamen ze er niet aan uit en Mankowitz besloot om in het beginstadium de productie te verlaten. Maibaum koos ervoor om te blijven en om het verhaal voor een groot deel op het boek van Ian Fleming te baseren.

Mankowitz kreeg nog wel het uiteindelijke idee van Maibaum onder ogen en besloot definitief om niet terug te keren. Sterker nog, hij wilde zijn naam niet op de aftiteling hebben. Omdat Maibaum niet alleen verantwoordelijk kon zijn voor het script werd de hulp ingeroepen van Johanna Harwood en thrillerschrijver Berkely Mather. Harwood werd vooral ingezet om elementen aan het script toe te voegen om het Brits te laten lijken.

Casting

Nu de crew compleet was en het verhaal bijna in kannen en kruiken was, kon men het castings proces opstarten. Natuurlijk vooral de hoofdpersoon: James Bond. Albert Broccoli had het idee om zijn goede vriend Cary Grant te benaderen. Ze kenden elkaar al langere tijd en Grant was zelfs Broccoli’s getuige tijdens zijn bruiloft met Dana geweest. Grant zag de rol wel zitten, maar wilde zich maar binden aan 1 film. En dat terwijl Broccoli en Saltzman grote plannen hadden om meerdere films te gaan maken. Er werden verschillende namen genoemd.

Sean Connery

Ook Ian Fleming had zo zijn favoriete acteurs die hij doorgaf aan Broccoli. Uiteindelijk was het Broccoli die steeds maar met 1 acteur in zijn hoofd zat: Sean Connery. Saltzman en Broccoli waren het erover eens dat hij James Bond moest worden. Ondanks dat United Artists per telegram liet weten dat Connery het niet was voor hen, zetten Broccoli en Salzman toch door. De rest is geschiedenis.

Het casten van de overige rollen verliep niet heel makkelijk en sommigen kregen pas een paar weken voor het starten van de film te horen dat ze een rol hadden in de James Bond-film. Terwijl Fleming een aantal suggesties had voor de slechterik, waaronder zijn vriend Noel Coward en halfneef Christopher Lee, waren het Broccoli en Saltzman die Joseph Wiseman al onder contract hadden gezet. Bernard Lee werd gekozen voor ‘M’ omdat hij een vaderfiguur uitstraalde en Lois Maxwell was eigenlijk gecast voor de rol van Silvia Trench, op verzoek van Fleming zelf. Maar tijdens de screentest kwam naar voren dat zij niet de geschikte keuze was. Maxwell kreeg vervolgens de rol van Miss Moneypenny, een rol die ze 14 films lang zou spelen. Het karakter van Silvia Trench werd uiteindelijk ingevuld door Eunice Gayson en verdween na From Russia With Love (1963).

En actie!

De productie van Dr. No begon op 16 januari 1962 op locatie in Kingston, Jamaica. De belangrijkste opnames werden gemaakt op Crab Key en in Kingston. Het eerste lag op een paar 100 meter van Ian Flemings landgoed GoldenEye. Fleming bezocht dan ook een aantal keer de set op Jamaica. Op 21 februari werden de laatste opnames in Jamaica gemaakt en verliet de cast en crew het eiland. Door onverwachte weersveranderingen waren niet alle opnames gemaakt. Vijf dagen later werd de productie verwacht op de Pinewood Studios in Londen. Daar was de indrukwekkende set van Ken Adam te bewonderen: de basis van Dr. No. Maar ook van de ventilatieschacht waar Bond in ontsnapte en het interieur van de geheime dienst waren sets gebouwd op Pinewood Studios.

Ondanks het hoge budget van de film was het voor Ken Adam zoeken naar mogelijkheden om zo goedkoop mogelijk een set te maken. Zo waren de schilderijen van het decor gemaakt van karton, de luxe-deur van M gemaakt van plastic en de ruimte waarin professor Dent Dr. No ontmoet, werd minimalistisch ontworpen en gebouwd voor een bedrag van $ 750,—. Setontwerper Syd Cain bleek ook helemaal niet op de aftiteling te staan. Als compensatie, en om de aftiteling niet opnieuw te hoeven maken, kreeg Cain een gouden pen. Blijkbaar was het afdoende, hij keerde in de latere James Bond-films terug.

It’s a wrap

De opnames in Londen werden na 58 weken afgerond. Op 30 maart 1962 werden de laatste opnames gedraaid, waarbij James Bond (Sean Connery) oog in oog zou staan met een vogelspin. Er werden allerlei maatregelen voor genomen, maar regisseur Terence Young was niet tevreden over het eindresultaat. De close-ups met Sean Connery werden gefilmd met glasplaat tussen de acteur en de spin. De overige opnames werden gemaakt met stuntbubbel Bob Simmons.

Na de opnames was het de beurt aan Peter Hunt voor de eindmontage. Die gebruikte innovatieve montagetechnieken, het gebruik van snelle bewegingen en overdreven geluidstechnieken. Het gaf een bepaalde stijl, maar vooral ook om kleine fouten niet op te laten merken bij het publiek. Maurice Binder was verantwoordelijk voor de introductie en de aftiteling. De introductie, waarbij een pistoolloop zichtbaar was en waarbij Bond snel draait en schiet, werd een van de stijlkenmerken van de James Bond-films. 

60 jaar James Bond

In onze serie 60 jaar James Bond vertellen we je verhalen over zes decennia filmische James Bond. Lees deze artikelen ook eens:

• 60 jaar James Bond: de komst van Connery
• Het 007-logo: 60 jaar evolutie

Het bericht 60 jaar James Bond: de productie van Dr. No verscheen eerst op James Bond Nederland.